VERKVIST er leiðandi í þekkingu á rakaskemmdum og myglu á Íslandi. Sérfræðingar okkar eru frumkvöðlar á þessu sviði á Íslandi og hafa tekið þátt í rannsóknum og úrlausnum á stærstu verkefnunum á þessu sviði við greiningar og ráðgjöf. Við höfum tekið þátt í gerð verkferla og stefnumótun fyrir aðgerðir fyrir Ísland. Rakaskemmdir & mygla Rakaskemmdir og mygla VERKVIST býr yfir víðtækri sérþekkingu á rakaskemmdum og myglu í byggingum. Sérfræðingar okkar hafa verið meðal frumkvöðla á þessu sviði á Íslandi og komið að rannsóknum, greiningum og ráðgjöf í umfangsmiklum verkefnum, meðal annars fyrir Orkuveituna og Íslandsbanka og vegna Fossvogsskóla og Kársnesskóla. Sú reynsla nær bæði til starfa hjá VERKVIST og fyrri starfa sérfræðinganna. Við höfum jafnframt tekið þátt í gerð verkferla og stefnumótun um viðbrögð við rakaskemmdum og myglu á Íslandi. Við greinum ástandið og leggjum til næstu skref Mat á rakaástandi hefst á upplýsingasöfnun og skoðun byggingarinnar. Fyrirliggjandi teikningar eru yfirfarnar og byggingarefni, uppbygging og saga leka eða rakavandamála skoðuð. Við rakaskimun eru notaðir yfirborðsrakamælar til að leita að vísbendingum um frávik í rakaástandi. Jafnframt er leitað að sýnilegum ummerkjum um raka og metið hvort uppbygging, frágangur eða efnisval gefi tilefni til frekari skoðunar. Rakaskimun ein og sér staðfestir ekki hvort mygla sé til staðar. Niðurstöðurnar ráða næstu skrefum. Við leggjum til frekari rannsóknir þar sem þeirra er þörf, svo sem nánari rakamælingar, skoðun byggingarhluta eða sýnatöku. Aðrir þættir innivistar eru kannaðir eftir því sem tilefni er til. Þegar ástand og orsakir liggja nægilega skýrt fyrir mótum við tillögur að úrbótum og aðstoðum við forgangsröðun. Áherslan er á að stöðva uppsprettu rakans, bregðast við skemmdum og draga úr líkum á að vandinn komi aftur. . Hvenær gagnast ráðgjöf Rakaskemmdir og mygla eru meðal annars ástæða til að hafa samband þegar: Sjáanleg einkenni koma fram: rakablettir, upplitun, bólgur í málningu eða hreyfingar í byggingarefnum, gólfefnum eða viðarklæðningum Lykt sem bendir til raka eða myglu sem finnst í rými Íbúar eða starfsfólk finna fyrir einkennum sem gætu tengst innilofti (ertingu í öndunarfærum, ofnæmisviðbrögðum) Til stendur að kaupa eða selja fasteign og óvissa ríkir um ástand hennar Vatnstjón eða leki hefur átt sér stað Fyrirhugaðar eru breytingar á einangrun eða loftræsikerfi, sem geta haft áhrif á rakajafnvægi Sem hluti af reglubundnu viðhaldi eða ástandsskoðun eldra húsnæðis Heimilisskoðun, sjá nánari upplýsingar hér. Sýnataka og myglugreining Þrjár tegundir sýnatöku eru notaðar eftir aðstæðum: Efnissýni, kjarnar eða flísar teknar úr byggingarefnum (gólfefnum, undirlagi, einangrun, málningu, veggjum, steypu, timbri) og skoðaðir í smásjá. Þessi sýni staðsetja hvar mygluvöxtur er eða hefur verið til staðar. Loftsýni þar sem safnað er gróum og efnum. DNA-sýni (qPCR), stroksýni af uppsöfnuðu ryki send í sérhæfða greiningu til að greina hvort að frávik eru til staðar í magni eða tegundum á myglusveppum í rykinu. Þessi sýni gefa visbendingar um stöðu í nálægu rými en stqaðsetja ekki rakasvæði eða skemmdir. Aðgerðir og verkferlar Niðurstöður skoðunar og sýnatöku eru nýttar til að móta skýra aðgerðaáætlun, hvort sem um er að ræða viðgerð, breytingu á loftræsingu eða einangrun eða fmótvægisaðgerðir. VERKVIST hefur einnig tekið þátt í mótun verkferla og stefnumótunar fyrir aðgerðir gegn rakaskemmdum og myglu á landsvísu, ekki bara í einstökum verkefnum. Af hverju skiptir greining máli? Ógreind mygla og rakaskemmdir getur haft áhrif bæði á heilsu þeirra sem dvelja í byggingunni og á endingu byggingarinnar sjálfrar. Því fyrr sem vandamálið er greint, því einfaldara og ódýrara er að bregðast rétt við — og því minni hætta er á að viðgerð miði á rangan orsakavald. Verðmæti fyrir viðskiptavininn Rétt greind orsök í stað ágiskunar. Samsetning sjónrænnar skoðunar, mælinga og sýnatöku (efnis-, yfirborðs- og DNA-sýna) tryggir að niðurstaðan byggi á gögnum, ekki tilfinningu. Skýr næstu skref. Niðurstöður eru settar fram sem hluti af aðgerðaáætlun eða rakavarnaráætlun, ekki bara greiningarskýrslu. Þekking sem nær út fyrir eitt verkefni. Reynsla VERKVIST af verkferla- og stefnumótunarvinnu fyrir Ísland í heild þýðir að ráðgjöfin byggir á breiðari þekkingargrunni en einstök verkefni gefa ein og sér. Alma Dagbjört Ívarsdóttir Framkvæmdastjóri Umhverfi & sjálfbærni +354 660 2164 alma@verkvist.is Böðvar Bjarnason Sviðsstjóri Innivist & byggingatækni +354 665 6521 bodvar@verkvist.is Sylgja Dögg Framkvæmdastjóri Innivist & lýðheilsa +354 665 6244 sylgja@verkvist.is Arnar Þór Sævarsson Fagleiðtogi rakaöryggi Innivist & byggingatækni +354 662 3798 arnar@verkvist.is Árna Benediktsdóttir Byggingartæknifræðingur Innivist & byggingatækni +354 770 2780 arna@verkvist.is Heiðdís Tinna Guðmundsd. Byggingartæknifræðingur Innivist & byggingatækni +354 848 9700 heiddis@verkvist.is Helga María Adolfsd. Fagleiðtogi lífsferilsgreining Umhverfi & sjálfbærni +354 692 4815 helgamaria@verkvist.is Hlynur Júlíusson Fagleiðtogi endurbætur Innivist & byggingatækni +354 790 9101 hlynur@verkvist.is Jóhannes Ólafsson Efna- og orkuverkfræðingur Innivist & byggingatækni +354 849 3094 johannes@verkvist.is Klara Sif Sverrisdóttir Byggingarverkfræðingur Umhverfi & sjálfbærni +354 615 4885 klara@verkvist.is Kristján Ingi Þórðarson Byggingartæknifræðingur Innivist & byggingatækni +354 695 4250 kristjan@verkvist.is Ævar Kærnested Byggingartæknifræðingur Innivist & byggingatækni +354 780 3070 aevar@verkvist.is

Heimilsskoðun vegna rakaskemmda og myglu. Sýnataka og úttekt á rakaástandi. Ráðgjöf og eftirfylni. Áratuga reynsla og frumkvöðlar í rannsóknum á raka og myglu. Rakaskimun, rakamælingar og loftgæðamælingar. Heimili Verðskrá Þjónusta heimili Heimilisskoðun Rakaskimun og úttekt á rakaástandi. Sýnataka með DNA ryksýnum eða úr byggingarefnum. BÓKAÐU SKOÐUN Viðtal Ráðgjöf vegna rakaskemmda, hreinsunar eða mótvægisaðgerða í gegnum síma eða fjarfundarbúnað . BÓKAÐU VIÐTAL Ráðgjöf Ráðgjöf vegna innivistar, endurbóta, fasteignakaupa, efnisvals eða endurheimtunar heilsu. BÓKAÐU RÁÐGJÖF Heimilisskoðun Úttekt á rakaástandi á heimili fer þannig fram að rakaskimað er meðfram útveggjum, undir gluggum, framan við útihurðar, í votrýmum og á áhættusvæðum. Ef koma fram frávik í raka þarf að skoða þau svæði nánar, finna orsök og meta afleiðingar. Í framhaldi er gefin almenn eða sértæk ráðgjöf varðandi næstu skref og úrbætur. Viðtal Hægt er að panta viðtalstíma hjá sérfræðingum okkar varðandi rakavandamál, mótvægisaðgerðir, úrbætur og næstu skref til að bæta innivist. Einnig er hægt að fara notkun efna á heimilinu og við efnisval við endurbætur eða önnur atriði er varða fasteignakaup. Hjúkrunarfræðingur, líffræðingur eða lýðheilsufræðingur veitir ráðgjöf. Sýnataka Sýni geta verið af nokkrum gerðum. Efnissýni eru tekin úr byggingarefnum eins og gólfefnum, undirlagi, ílögn, flotefnum, múr, steypu eða timbri. Þá er tekinn kjarni eða flís úr byggingarefni sem er send á rannsóknarstofu til skoðunar undir smásjá. Þá má greina hvort mygla og undirliggjandi þræðir séu í sýni en það gefur til kynna að mygla vaxi í byggingarefninu. Sýni af yfirborði með límbandi, ætiskál eða strokpinna gefa vísbendingar um gró sem eru loftborin, en ekki endilega hvar mygluvöxtur er staðsettur. Sýni úr byggingarefnum eru ekki tekin nema hægt sé að lágmarka rask. DNA sýnataka Hægt er að taka stroksýni af uppsöfnuðu ryki en þau sýni eru send til Danmerkur í qPCR greiningu. Slík sýni eru oftast kölluð DNA sýni og geta gefið vísbendingar um hvort rakasvæði eða mygla séu falin í byggingarhlutum. Þessi sýni eru því tekin til að fá fram betri mynd af ástandi en gefa ekki endilega rétta niðurstöðu né staðsetningu vandamála nema þá mögulega í samhengi við upplýsingar sem koma fram við rakaskimun og skoðun. qPCR-greining mælir tiltekin DNA-mörk sveppa í ryksýni. Niðurstöður geta stutt byggingarmat en staðsetja ekki einar og sér skemmdir og staðfesta ekki heilnæmi húsnæðis. Loftgæðamælingar Loftgæðamælingar eru framkvæmdar þannig að síriti af tegundinni ATMO er skilinn eftir í 1-2 vikur til þess að kanna þá þætti sem hann nemur og skynjar (h iti, loftraki, svifryk (PM1, PM2,5, PM10), TVOC, formaldehýð, NOX, hávaði og lýsing). Niðurstöðurnar geta gefið vísbendingar um það sem betur má fara eða þarf að rannsaka betur. Fasteignakaup/sala Það er vandasamt að kaupa fasteign. Starfsfólk VERKVISTAR hefur reynslu og þekkingu á þeim göllum sem geta leynst í húsnæði með tilliti til eldri leka og rakaskemmda. Hægt er að panta viðtal fyrir fasteignakaup og fá ráðgjöf varðandi fasteignakaup út frá áhættuþáttum sem tengjast raka. Einnig er hægt að fá ráðgjöf varðandi mögulegar viðhaldsaðgerðir framundan. Viðhald og endurbætur Gott er að láta framkvæma rakaskimun áður en lagt er í viðhaldsframkvæmdir. Með því fást nauðsynlegar upplýsingar um rakaástand byggingar. Út frá því næst betur að forgangsraða þeim viðgerðum og endurbótum sem ráðast þarf í næstu árin. Húsfélög geta óskað eftir viðhaldsáætlun fyrir byggingu í heild eða óskað eftir því að ákveðin atriði er varða leka eða rakaskemmdir séu tekin fyrir. Kostnaður og eftirlit Eftir úttekt er hægt að óska eftir kostnaðarmati á þeim endurbótum sem lagðar eru til. Einnig er hægt að fá eftirlit með framkvæmdum, verklýsingar og ítarlega ráðgjöf varðandi viðgerðir á rakaskemmdum svæðum, bæði varðandi aðgerðir og hreinsun. Útboðsgögn Ef framundan eru framkvæmdir hjá húsfélagi er hægt að óska eftir útboðsgögnum eða verklýsingum vegna úrbóta og viðhaldsframkvæmda. Verðskrá Innifalið í heimilisskoðun er rakaskimun á áhættusvæðum, meðfram útveggjum, í votrýmum, undir gluggum og framan við hurðir. Rakamælingar fara fram með yfirborðsrakamæli þar sem er kannað hvort að rakaástand byggingarefna gefi til kynna rakaskemmdir eða myglu. Þar sem raki mælist hækkaður með viðmiðunarmælingum er hætta á að örverur eins og mygla og bakteríur hafi náð að vaxa upp í byggingarefnum. Rakaskemmdir og mygla getur verið falin og er áskorun að finna. Rakaskimun þarf að fara fram áður en ákveðið er hvort þör f er á sýnatöku eða hvernig sýni er tekið. Greining á sýnum fer fram á rannsóknarstofu og er ekki innifalið í grunngjaldi. Grunngjald miðast við fyrstu klukkustund á staðnum . Venjuleg heimilisskoðun tekur venjulega 1 klukkustund en eftir fyrsta klukkutímann bætist við tímagjald. VERÐSKRÁ Þjónusta Verð m. vsk . Heimilisskoðun, grunngjald kr. 95.000 Heimilisskoðun með skjali kr 140.000 Tímagjald kr. 26.000 Ráðgjöf/viðtal 1 klst. kr. 30.000 DNA sýni kr. 50.000 Efnissýni kr. 25.000 Akstur höfuðborgarsv. kr. 5.500 Akstur km gjald kr. 170 kr/km Innifalin er notkun eftirfarandi tækja; rakamælir, sýnatökubúnaður, ryksuga og hlífðarbúnaður. Loftgæðamælir, hitamyndavél, agnateljari og röramyndavél er ekki innifalið í verði. Tímagjald miðast við dagvinnutíma en utan dagvinnu, eftir kl 17 bætist við 45% álag á tímagjal d. Tilboð er gert fyrirfram í akstur og ferðir utan höfuðborgarsvæðisins. Önnur ráðgjöf eða þjónusta í tímavinnu: o Ítarleg ráðgjöf o Verklýsingar o Eftirlit með framkv æmdum o Kostnað armat o Útboðsgögn o Eftirfylgni

VERKVIST veitir ráðgjöf og þjónustu í byggingum með áherslu á sjálfbærni, innivist, vistvæni og heilbrigt húsnæði. Til dæmis Svansvottun til að draga úr umhverfisáhrifum og rannsóknir á rakaskemmdum og myglu til að bæta loftgæði. Við veitum einnig ráðgjöf og þjónustu við lífsferilsgreiningar LCA og EPD blöð. Þjónusta Sjálfbærni Vistvottanir BREEAM Svanurinn WELL Ljósvist Varmavist Dagsbirtuútreikningar Lífsferilsgreiningar Lítímakostnaður Orkuútreikningar Jarðvegsmengun Umhverfisgreiningar Verkefnastjórn Verkefnastjórn Hönnunarstjórn Byggingastjórn Eftirlit Áhættumat Verkferlar Verklýsingar Útboðsgögn Byggingatækni Endurbætur Viðhald Byggingareðlisfræði Rakamælingar Rakaöryggi Rakavarnir Loftþéttleikamælingar Slagregnsprófun Útboðsgögn Verklýsingar Kostnaðarmat Matsstörf Innivist Lýðheilsa Rakaskimun Sýnataka Myglugreining Myglusýni Jarðvegssýni Byggingarefnissýni Loftgæðamælingar Efnagreiningar Lýðheilsa Fræðsla Fyrirlestrar Kynningar Forvarnir Áhættumat Innivistarmat Öryggi og heilbrigði Vinnuvernd Mannauður Þverfagleg nálgun INNIVIST HEIMILI LOFTGÆÐI BYGGINGATÆKNI VISTVOTTUN LÍFSFERILSGREINING ORKUNÝTING DAGSBIRTA Sérfræðingar okkar hjá VERKVIST eru leiðandi á sviði rakaástands bygginga, innivistar, rakaskemmda, loftgæða, sjálfbærni, vistvottana og heilnæmi bygginga. Teymið samanstendur af sérhæfðum ráðgjöfum úr húsasmíði, verkfræði, umhverfis- og auðlindafræði, tæknifræði, byggingafræði, líffræði og lýðheilsu. Við skiljum mikilvægi þess að skapa umhverfi sem er heilsusamlegt, öruggt og örvandi fyrir alla. Saman getum við skapað framúrskarandi rými sem styðja við bæði umhverfi og velferð notenda. Viðskiptavinir okkar eru arkitektar, hönnuðir, opinberar stofnanir, fyrirtæki og einstaklingar. Við leggjum metnað okkar í að veita faglega og heiðarlega ráðgjöf. Við bjóðum upp á lausnir sem eru sérsniðnar að einstökum þörfum og markmiðum hvers viðskiptavinar og veitum persónulega þjónustu. Við hvetjum þig til að hafa samband til að fræðast nánar um hvernig VERKVIST getur stutt þig eða þitt fyrirtæki í að ná framúrskarandi árangri til að bæta innivist eða ná fram vistvænum byggingum á ábyrgan og heilbrigðan hátt. SVANURINN BREEAM EPD Þjónusta heimili Heimilisskoðun Rakaskimun og úttekt á rakaástandi. Sýnataka með DNA ryksýnum eða úr byggingarefnum. BÓKAÐU SKOÐUN Viðtal Ráðgjöf vegna rakaskemmda, hreinsunar eða mótvægisaðgerða í gegnum síma eða fjarfundarbúnað . BÓKAÐU VIÐTAL Ráðgjöf Ráðgjöf vegna innivistar, endurbóta, fasteignakaupa, efnisvals . BÓKAÐU RÁÐGJÖF Þjónusta fyrirtæki / stofnanir Svansvottun Nýbyggingar eða endurbætur. Við erum sérfræðingar í Svansvottun Umhverfisgreining, þéttleika-mælingar. VERKBEIÐNI Loftgæði Mat á völdum þáttum innilofts með síritum, meðal annars CO₂, svifryki og VOC. VERKBEIÐNI Innivist Úttekt á innivist og ráðgjöf í framhaldi. Efnisval, efnisnotkun, loftskipti og almennt ástand. Hægt að óska eftir úttekt á loftræsingu, virkni og stillingum. VERKBEIÐNI Raki & mygla Ástandsskoðun, rakaskimun og sýnataka vegna gruns um rakavandamál eða myglu. DNA ryksýni til að fávísbendingar um stöðu.. VERKBEIÐNI Rakaöryggi Rakaöryggi í hönnun, framkvæmd og við endurbætur .Hvernig fyrirbyggjum við rakaskemmdir VERKBEIÐNI

Björg Bjarnadóttir til liðs við VERKVIST sem fagleiðtogi umhverfisvottunar VERKVIST hefur ráðið Björgu Bjarnadóttur til starfa sem fagleiðtoga umhverfisvottunar. Björg kemur til fyrirtækisins með sterkan fræðilegan grunn og alþjóðlega reynslu á sviði sjálfbærrar mannvirkjagerðar, loftslagsmála og sjálfbærniráðgjafar. Hún er með B.Sc. í umhverfis - og byggingarverkfræði frá Háskóla Íslands og meistaragráðu í Engineering for Sustainable Development frá University of Cambridge. Undanfarin ár starfaði Björg hjá ráðgjafarfyrirtækinu 3Keel í Oxford þar sem hún ráðlagði alþjóðlegum fyrirtækjum um kolefnisspor, loftslagsstefnu og sjálfbærni. Áður starfaði hún hjá VSÓ Ráðgjöf og kom þar meðal annars að BREEAM-vottunum, sjálfbærniverkefnum og þróun lausna sem styðja við hringrásarhagkerfið í íslenskum byggingariðnaði. Hjá VERKVIST mun Björg leiða áfram uppbyggingu umhverfisvottana og efla ráðgjöf fyrirtækisins á sviði sjálfbærni. Ráðning hennar styður við framtíðarsýn fyrirtækisins um að samþætta byggingatækni, innivist og sjálfbærni þannig að mannvirki séu hönnuð með langtímaverðmæti í huga, fyrir fólkið sem notar þau og umhverfið sem þau verða hluti af. „Loftslagsáhætta er ofar í huga Breta“ Aðspurð um hvað hafi dregið hana til VERKVISTAR segir Björg skýra áherslu fyrirtækisins á heilsu, vellíðan og sjálfbærni hafa heillað hana, auk þess sem spennandi sé að taka þátt í uppbyggingu ungs og metnaðarfulls fyrirtækis. Björg segir einn helsta muninn á stefnu sjálfbærnimála á Íslandi og Bretlandi vera að þar sé meiri áhersla lögð á loftslagsáhættu - áhrif loftslagsbreytinga á fyrirtæki og samfélag. Til dæmis eru loftslagsbreytingar nú þegar farnar að hafa raunveruleg áhrif á timburframleiðslu, uppskeru matvæla og fleira, og þar með neikvæð fjárhagsleg áhrif á fyrirtæki. Þessi fyrirtæki hafa því haft aukinn áhuga á því að greina sína loftslagsáhættu og fara í aðgerðir til að lámarka hana. Endurnotkun byggingarefna lykilatriði Sjálfbærni snýst að mati Bjargar um að byggja upp, þróa og viðhalda kerfum sem mæta þörfum nútímans án þess að skerða lífsgæði komandi kynslóða en það er ekki hægt á þess að taka umhverfi okkar inn í myndina. Hún segir að mikilvægt sé að minna sig á þetta stærra samhengi.Ef hún gæti haft áhrif á eina breytingu í íslenskum byggingariðnaði á næstu tíu árum væri það aukin endurnotkun byggingarefna. Samkvæmt nýjustu tölum HMS megi rekja nær helming kolefnisspors nýbygginga til framleiðslu byggingarefna og um 10% til niðurrifs. Með aukinni endurnotkun mætti draga úr losun á báðum stöðum og um leið skapa einstök verkefni með sérstöðu og sögu úr nærumhverfinu. Mikilvæg viðbót við teymið „Við erum afar þakklát fyrir að fá Björgu til liðs við VERKVIST. Hún kemur með einstaka blöndu af sterkum fræðilegum grunni, alþjóðlegri reynslu og metnaði til að hafa raunveruleg áhrif. Sýn hennar á sjálfbærni fellur einstaklega vel að þeirri stefnu sem við höfum markað fyrirtækinu,“ segir Alma Dagbjört Ívarsdóttir, framkvæmdastjóri VERKVISTAR. „Við viljum ekki aðeins hjálpa viðskiptavinum okkar að uppfylla kröfur um umhverfisvottanir heldur styðja við þróun heilnæmra og endingargóðra mannvirkja sem skapa verðmæti til langs tíma. Þar mun Björg gegna lykilhlutverki".

Sérfræðingar VERKVISTAR þurfa, eins og aðrir, að taka sér sumarfrí, hlaða batteríin og safna kröftum fyrir verkefni næsta vetrar. Af þeim sökum lokum við tímabundið fyrir nýjar pantanir í heimilisskoðanir og hefjum skoðanir að nýju 15. ágúst. Á meðan verður hægt að skrá sig á biðlista. Heimilisskoðanir eru mikilvægur hluti af þeirri þjónustu sem VERKVIST vill veita almenningi. Við vitum að grunur um raka, myglu eða ófullnægjandi loftgæði getur valdið mikilli óvissu og að erfitt getur verið að átta sig á því hvaða skref eigi að taka. Markmið skoðananna er að aðstoða fólk við að meta stöðuna og taka upplýstar ákvarðanir um mögulegar úrbætur, viðhald eða frekari rannsóknir. Við leggjum áherslu á að veita skýra og faglega ráðgjöf eftir fremsta megni, hvort sem um er að ræða rakaskemmdir, merki um leka, ófullnægjandi loftgæði eða önnur atriði sem geta haft áhrif á innivist og ástand húsnæðis. Við þökkum kærlega fyrir skilninginn og hlökkum til að taka aftur á móti bókunum frá og með 15. ágúst. Sumarkveðja, Sérfræðingar VERKVISTAR

Undanfarið hefur verið mikil umræða um viðveru á vinnustöðum, veikindi og áhrif þeirra á rekstur fyrirtækja og stofnana. Umræðan snýst gjarnan um stjórnun, skipulag og menningu, en einn þáttur fær mun minni athygli: vinnuumhverfið sjálft og innivistin. Vellíðan og frammistaða starfsfólks ræðst ekki aðeins af stjórnun. Rannsóknir sýna að loftgæði, loftræsing og hitastig hafa marktæk áhrif á einbeitingu, hugræna frammistöðu og afköst (1,2,3). Þegar starfsfólki líður illa í vinnuumhverfi sínu, hvort sem það lýsir sér í þreytu, ertingu eða skertri einbeitingu, hefur það bein áhrif á framleiðni og mætingu (4). Skert framleiðni hjá starfsfólki sem mætir en líður ekki vel (e. presenteeism) getur verið stærri hagræn byrði fyrirvinnustaði en bein fjarvera (5). Þetta undirstrikar að vinnuumhverfið sjálft þarf að vera hluti af lausninni, ekki aðeins viðveruskráning og stjórnun. Grein á Vísi: Við­vera, frammi­staða og vel­líðan á vinnu­stöðum: Við búum á Ís­landi – og þurfum að vinna með það - Vísir „Loftið er svo þurrt" – en við höfum ekki skynfæri fyrir raka Ein algengasta athugasemd á íslenskum vinnustöðum yfir vetrarmánuðina er að loftið sé „þurrt". Þessa athugasemd ber að taka alvarlega, en hana þarf að skoða í réttu samhengi. Fólk hefur ekki skynfæri fyrir raka. Það sem við köllum „þurrt loft" er upplifun og hún á sér oft fleiri skýringar en rakamagn eitt og sér. Svipuð einkenni,  þurrkur í augum, erting í nefi og hálsi, þreyta, höfuðverkur og skert einbeiting, koma einnig fram þegar eitthvað annað er að í inniloftinu: efnamengun, svifryk og örfínar agnir, ófullnægjandi loftskipti eða rakaskemmdir í húsnæði.  Rannsóknir sýna að upplifun af þurrki og ertingu getur verið margs konar og er ekki einungis háð raka (6,7). Raki eða þurrkur í íslensku loftslagi Íslenskt loftslag er kalt og rakamagn útilofts mjög lágt yfir veturinn. Hlutfallsraki í frosti er um 75-80 %, við –10°C, inniheldur loftið aðeins um 1,5-2.5 g/m³ af vatni. Þegar þetta loft kemur inn og er hitað í 20–22 °C lækkar hlutfallsrakinn verulega, jafnvel niður í 10–15% RH en rakamagnið er það sama og utandyra eða um 2 g/m³. Þetta er einföld byggingareðlisfræði sem íslenskar byggingar og við þurfum að lifa með. Það sem skiptir máli er að hlutfallsraki segir ekki til um magn vatns í lofti, heldur hversu nálægt loftið er mettun við ákveðið hitastig. Rannsóknir benda til að rakamagn (absolute humidity) sé í raun betri mælikvarði á heilsu og veirusmit en hlutfallsraki (6,8,9). Þegar loftið er þurrara geta slímhúðir í augum, nefi og öndunarvegi orðið viðkvæmari. Margir finna þá fyrir þurrum augum, ertingu í nefi eða hálsi. Rannsóknir benda jafnframt til þess að sumar öndunarfæraveirur geti lifað lengur og dreifst auðveldara í þurru lofti, þó að smittíðni ráðist einnig af loftskiptum, mannmergð og viðverutíma í sama rými8. Spurningin er því ekki aðeins hvort loftið sé of þurrt  heldur hvort rakaígjöf sé rétta svarið. Þægilegt rakahlutfall  fyrir fólk getur reynst óþolandi  fyrir sumar byggingar á veturna Algengt viðbragð er að óska eftir rakaígjöf til að ná 40–60% hlutfallsraka innandyra. Þó að sumar rannsóknir sýni að aukinn raki geti dregið úr einkennum í sumum tilvikum, er sambandið flókið og niðurstöður ekki samhljóða um árangur (6). Við íslenskar aðstæður þarf að bæta inn gríðarlegu magni vatns til að sjá mælanlega hækkun, sérstaklega í loftræstum húsum. Það eykur rakaálag á byggingu og getur valdið rakaþéttingu í útveggjum sem eru einangraðir að innan eins og flest steinsteypt hús á Íslandi eru, einnigí  þakrýmum, og þar með aukið líkur á rakaskemmdum. Timburhús eru einnig afar viðkvæm fyrir þessu rakaálagi sérstaklega þau sem eru með illa frágengnu rakavarnarlagi, þunnum loftrásum  eða of þéttu ytra byrði.  Rakaskemmdir fela í sér örverur, myglu, geislabakteríur og aukna útgufun efna og tengjast aukinni áhættu á heilsufarskvillum (10). Þetta getur verið meiri heilsuvá en upprunalegi vandinn. Þetta er sérstaklega varhugavert í eldra húsnæði hérlendis þar sem útveggir eru oftast einangraðir að innan, timburþök eru algeng,  rakavarnarlög ekki fullnægjandi og jafnvel ekki til staðar. Í nýrri byggingum þar sem einangrun er sett utan á burðarvirki eða steypu og kuldabrýr þannig takmarkaðar, veggir og fletir verða hlýrri, eru minni  líkur á rakaþéttingu. Gluggar skipta einnig miklu máli og þrefalt gler einangrar betur en tvöfalt. Einnig skiptir máli hvernig glugginn er byggður upp við jaðra glersins og í köntum gluggans. Ef þar eru notuð efni sem leiða síður kulda, til dæmis plast eða önnur sambærileg efni í stað áls, minnkar hættan á köldum flötum, móðu og rakaútfellingu Sumir huga að því að bæta rakaígjöf í loftræsikerfi til að hækka hlutfallsraka.  Rannsóknir benda til að í þeim tilfellum geti fundist skaðlegar örverur, sérstaklega ef umhirða og viðhald er ekki fullnægjandi, og þörf er á strangri eftirfylgni með sýnatökum (11,12). Því er ekkert einfalt við að auka raka „upp í 40-60% hlutfallsraka" inni í íslenskum byggingum. Oft þýðir það einfaldlega að flytja vandann – ekki leysa hann. Í stuttu máli má segja að hlutfallsrakastig sem er talið þægilegt geti verið of mikið rakaálag fyrir sumar byggingar yfir kalda vetrarmánuði á Íslandi. Við viljum hafa hlýtt og þægilegt inni, en byggingar í köldu eða tempruðu og jafnframt sveiflukenndu loftslagi geta brugðist illa við auknu rakaálagi. Þetta misræmi milli þæginda fólks og rakaþols bygginga er ein af áskorunum í innivist og hönnun bygginga á Íslandi. Aðrir þættir sem skipta máli – og við ráðum betur við en raka á veturna Upplifun sem kennd er við þurrt loft eða athugasemdir við loftgæði geta líka stafað af lélegri loftræsingu, svifryki og örfínum ögnum, rokgjörnum efnum (VOC), rakaskemmdum og útgufun byggingarefna. Eitt dæmi sem fær oft of litla athygli í þessu samhengi eru gólfteppi. Þau eru í auknum mæli valin í skrifstofurými, oft með hljóðvist að leiðarljósi. Það er skiljanleg ástæða, teppi deyfa hljóð og draga úr endurvarpi. En hljóðvist er hægt að leysa með öðrum hætti án þess að þekja gólffleti með teppum. Gólfteppi – hljóðvist á kostnað loftgæða? Gólfteppi losa rokgjörn efni, safna ryki, ofnæmisvökum og örverum og við umgengni þyrlast agnir upp í loftið þannig að svifagnir í lofti hækka verulega miðað við hörð gólfefni (13, 14,15). Norsk yfirlitsrannsókn fann engar ritrýndar heimildir sem sýna að gólfteppi styðji við gott inniloft og niðurstaðan var skýr: æskilegt er að fara varlega með notkun gólfteppa í skrifstofum, skólum og leikskólum (13). Þetta er loftgæðavandamál sem fær of litla athygli þegar efnisval er ákveðið. Hvað getum við gert? Í stað þess að reyna að framkalla raka sem hentar meginlandsloftslagi er skynsamlegra að vinna með þá þætti sem við ráðum raunverulega við: •             tryggt góð loftskipti og loftræsingu •             minnkað ryk og agnir •             vandað efnisval (málning, innréttingar, húsmunir) o            forðast efni sem losa rokgjörn efni (VOC) •             notað mild þrifaefni og hreinlætisvörur án ilmefna/ertandi efna •             komið í veg fyrir rakaskemmdir og unnið markvisst með rakaöryggi Þetta eru þættir sem við ráðum við og hafa raunveruleg áhrif bæði á heilsu  og bygginguna sjálfa. Líðan fólks í byggingum þarf alltaf að taka alvarlega og þurrkur í slímhúðum getur verið óþægilegur. Áður en gripið er til rakaígjafar í heilu rými eða byggingu, sem getur aukið rakaálag og valdið rakaskemmdum, er skynsamlegra að styðja slímhúðir með einstaklingsbundnum aðgerðum sem bæta líðan án þess að auka rakaálag á bygginguna. Hönnum til framtíðar – í takt við íslenskt loftslag Þegar við hönnum eða endurbætum vinnustaði og heimili þurfa hönnuðir, verkfræðingar og rekstraraðilar að vinna út frá heilnæmi bygginga,  íslensku loftslagi og byggingareðlisfræði. Góð innivist snýst um jafnvægi á milli fagsviða (hljóðs, lýsingar, loftgæða og varma) og heilsu notenda, endingu bygginga, orkunotkun og rekstrar. Þurrt loft veldur oft óþægindum og það er eðlilegt að fólk óski eftir betri líðan. En í íslensku veðurfari, þar sem rakaskemmdir eru algengar og húsnæði er viðkvæmt fyrir rakaálagi, verðum við að vanda okkur. Viðvera, vellíðan og frammistaða á vinnustöðum ræðst ekki aðeins af menningu, félagslegu umhverfi og stjórnun heldur líka af byggingunum sjálfum, loftgæðum, ástandi þeirra og innivist. Böðvar Bjarnason Byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari VERKVIST Sylgja Dögg Sigurjónsdóttir Líffræðingur og Lýðheilsufræðingur VERKVIST Heimildir 1.       Allen JG, MacNaughton P, Satish U, Santanam S, Vallarino J, Spengler JD. Associations of Cognitive Function Scores with Carbon Dioxide, Ventilation, and Volatile Organic Compound Exposures in Office Workers: A Controlled Exposure Study of Green and Conventional Office Environments . Environ Health Perspect . 2016;124(6):805-812. doi:10.1289/ehp.1510037 2.       Laurent JGC, MacNaughton P, Jones E, et al. Associations between Acute Exposures to PM2.5 and Carbon Dioxide Indoors and Cognitive Function in Office Workers: A Multicountry Longitudinal Prospective Observational Study . Environ Res Lett ERL Web Site . 2021;16(9):094047. doi:10.1088/1748-9326/ac1bd8 3.       Wargocki P, Wyon D. Ten questions concerning thermal and indoor air quality effects on the performance of office work and schoolwork. Build Environ . 2016;112. doi:10.1016/j.buildenv.2016.11.020 4.       Voordt T van der, Jensen PA. The impact of healthy workplaces on employee satisfaction, productivity and cost s. J Corp Real Estate . 2021;25(1):29-49. doi:10.1108/JCRE-03-2021-0012 5.       Strömberg C, Aboagye E, Hagberg J, Bergström G, Lohela-Karlsson M. Estimating the Effect and Economic Impact of Absenteeism, Presenteeism, and Work Environment-Related Problems on Reductions in Productivity from a Managerial Perspective. Value Health J Int Soc Pharmacoeconomics Outcomes Res . 2017;20(8):1058-1064. doi:10.1016/j.jval.2017.05.008 6.       Wolkoff P. The mystery of dry indoor air – An overview. Environ Int . 2018;121:1058-1065. doi:10.1016/j.envint.2018.10.053 7.       Bux K. Einfluss niedriger Luftfeuchten auf den Menschen im Kontext der Arbeitswelt. Published online 2024. doi:10.21934/BAUA:FOKUS20241028 8.       Shaman J, Kohn M. Absolute humidity modulates influenza survival, transmission, and seasonality . Proc Natl Acad Sci U S A . 2009;106(9):3243-3248. doi:10.1073/pnas.0806852106 9.       Wolkoff P. External eye symptoms in indoor environments . Indoor Air . 2017;27(2):246-260. doi:10.1111/ina.12322 10.     World Health Organization. WHO Guidelines for Indoor Air Quality: Dampness and Mould . WHO; 2009. https://apps.who.int/iris/handle/10665/164348 11.     Mendell MJ, Cozen M, Lei-Gomez Q, et al. Indicators of moisture and ventilation system contamination in U.S. office buildings as risk factors for respiratory and mucous membrane symptoms: analyses of the EPA BASE data . J Occup Environ Hyg . 2006;3(5):225-233. doi:10.1080/15459620600628589 12.     Mendell MJ, Lei-Gomez Q, Mirer AG, Seppänen O, Brunner G. Risk factors in heating, ventilating, and air-conditioning systems for occupant symptoms in US office buildings: the US EPA BASE study. Indoor Air . 2008;18(4):301-316. doi:10.1111/j.1600-0668.2008.00531.x 13.     Becher R, Øvrevik J, Schwarze PE, Nilsen S, Hongslo JK, Bakke JV. Do Carpets Impair Indoor Air Quality and Cause Adverse Health Outcomes : A Review. Int J Environ Res Public Health . 2018;15(2):184. doi:10.3390/ijerph15020184 14.     Noorian Najafabadi SA, Sugano S, Bluyssen PM. Impact of Carpets on Indoor Air Quality. Appl Sci . 2022;12(24):12989. doi:10.3390/app122412989 15.     Ren J, Wade M, Corsi RL, Novoselac A. Particulate matter in mechanically ventilated high school classrooms. Build Environ . 2020;184:106986. doi:10.1016/j.buildenv.2020.106986

Námskeiðið fjallar um mikilvægi innivistar og loftgæða í byggingum og er sérsniðið að þeim sem kljást við umhverfisveikindi. Á námskeiðinu, INNIVIST: Byggingar & umhverfi I, sem er 2 klst., fer Sylgja Dögg Sigurjónsdóttir, líffræðingur, lýðheilsufræðingur og sérfræðingur í innivist, yfir áhrif og afleiðingar umhverfisins á heilsuna, viðveru í óheilnæmum byggingum og mengunar af ýmsu tagi. Fjallað er um umhverfisveikindi og er markmiðið að þátttakendur öðlist betri innsýn í þá þætti sem hægt er að hafa áhrif á í daglegu lífi til að bæta heilsuna og lífsgæðin. Fróðleikur og upplýsingar um áhrifaþætti geta gefið þátttakendum öflug verkfæri til að takast betur á við daglegt líf og starf. Á námskeiðinu er farið yfir: Grunnatriði innivistar: - Hvað er innivist? - Hvernig getur hún haft áhrif á heilsu og vellíðan? Loftgæði - Hvaða þættir hafa áhrif á loftgæði og hvernig geta þau haft áhrif á heilsu, bæði á heimilum og vinnustað? - Raki og loftræsting. - Efnin í umhverfinu, val og áhrif þess á heilsu. Heilsufarsleg áhrif: - Tengsl milli slæmra loftgæða og heilsufarsvandamála. Úrbætur: - Hagnýt ráð til að bæta loftgæði og innivist í byggingum, ásamt nýjustu rannsóknum og tækninýjungum. Námskeiðið er sem fyrr segir ætlað þeim sem hafa búið við eða starfað í rakaskemmdu húsnæði til að auka skilning sinn á mikilvægi heilnæmra loftgæða og úrbóta.